Selam millet! Yine finaller kapıda ve eminim çoğunuzun kafası "Karahanlı neydi, Harezm hangisiydi?" diye karışık. Kütüphanedeki o kalın akademik makaleleri (Dr. Funda Toprak, Akartürk Karahan gibi hocaların çalışmalarını) sizin için süzdüm. Gelin, Türkçenin İslamiyet'le tanıştığı ve Asya'da kabuk değiştirdiği bu dönemi "bizim dilden" bir konuşalım.
1. Karahanlı Türkçesi (Hakaniye): İlk Göz Ağrımız
Arkadaşlar, Karahanlı Türkçesi, Türklerin İslamiyet'i kabul ettikten sonra oluşturdukları ilk yazı dilidir. Buna kaynaklarda "Hakaniye Türkçesi" de denir. Yani "Hakanların, kralların konuştuğu dil" demek. Havalı, değil mi?
Bu Dönemin "4 Atlısı" (Başyapıtlar)
Sınavda %100 çıkacak eserler şunlar:
- Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi): Yusuf Has Hacib yazdı. İlk mesnevi, ilk siyasetname. Alegorik bir eser; Adalet (Kün Togdı), Mutluluk (Ay Toldı), Akıl (Ögdülmiş) ve Akıbet (Odgurmış) konuşup duruyorlar.
- Divanü Lugati't-Türk: Kaşgarlı Mahmud'un "Araplara Türkçe öğretmek" için yazdığı dev sözlük. İçinde harita bile var!
- Atabetü'l-Hakayık: Edip Ahmet Yükneki'nin ahlak kitabı. Biraz daha dini ve didaktik.
- Divan-ı Hikmet: Hoca Ahmet Yesevi'nin şiirleri. Anadolu'daki tasavvufun kökü burasıdır.
Google Reklam Alanı
2. Harezm Türkçesi: Tam Bir "Karışık Pizza"
İşte burası biraz karışık. Karahanlı dönemi bitip Moğol istilası başlayınca, boylar yer değiştiriyor. Harezm bölgesinde (bugünkü Özbekistan-Türkmenistan civarı) ortaya çıkan dile Harezm Türkçesi diyoruz.
Neden "karışık pizza" dedim? Çünkü bu dilin içinde hem eski Karahanlı temeli var, hem batıdan gelen Oğuz özellikleri var, hem de kuzeyden gelen Kıpçak unsurları var. Tam bir geçiş dönemi!
Harezm Dönemi Eserleri
- Nehcü'l-Feradis (Cennetlerin Açık Yolu): Kerderli Mahmut yazmış. Dili o kadar sade ve güzel ki... İçinde "Uştmah" (Cennet) ve "Tamu" (Cehennem) tasvirleri var. Peygamber kıssalarını anlatır.
- Mukaddimetü'l-Edeb: Zemahşeri'nin yazdığı sözlük. O dönemde "Arapça öğrenmek isteyen Türkler" için yazılmış.
- Kısasü'l-Enbiya: Peygamber hikayeleri. Rabguzi'nin eseri en meşhurudur.
"Uştmahlar (Cennetler) sekiz turur. Birisi Dârü'l-Celâl, ikinçi Dârü's-Selâm..."
(Gördüğünüz gibi "turur" eki bildirme eki olarak kullanılıyor, bugünkü "-dir, -dır" gibi.)
3. Dil Özellikleri: Neler Değişti?
Çok detaya boğmadan en belirgin değişimleri vereyim:
- d > y değişimi: Eski Türkçedeki "adak" (ayak) kelimesi Harezm'de "ayak" olmaya başlamıştır. (Oğuz etkisi).
- Bol- / Ol- fiili: "Olmak" fiili bazen "bolmak" şeklinde (Kıpçak etkisi), bazen "olmak" şeklinde (Oğuz etkisi) görülür.
Son Söz
Arkadaşlar, Orta Türkçe dönemi (Karahanlı ve Harezm), Türkçenin "kabuk değiştirdiği" dönemdir. Uygur alfabesinden Arap alfabesine geçiş, İslamiyet'in kelime hazinemize etkisi (Arapça-Farsça kelimelerin girişi) hep bu dönemde başlar. Sınavda özellikle eser-yazar eşleştirmelerine ve Harezm Türkçesinin "karma" yapısına dikkat edin!