Selamlar! Şekil bilgisiyle (morfoloji) kelimeleri tek tek inceledik, şimdi onları bir araya getirip anlamlı bir bütün oluşturma zamanı. Cümle Bilgisi ya da havalı adıyla Sentaks, kelimelerin birbiriyle nasıl ilişki kurduğunu inceler.
Önümüzde kocaman bir konu var ama korkmayın. Muharrem Ergin'in tasnifini temel alarak, konuyu en basit haliyle, sınavda karşınıza çıkacak şekilde özetledim. İki ana başlığımız var: Cümlenin Ögeleri ve Cümle Türleri.
1. Cümlenin Ögeleri: Kim, Ne Yapıyor?
Cümle dediğimiz şey, bir "yargı" bildirir. Ögeleri bulurken altın kural şudur: Önce Yüklem Bulunur! Eğer yüklemi yanlış bulursan, bütün bina çöker.
A. Temel Ögeler (Olmazsa Olmazlar)
- Yüklem: Cümlenin patronudur. İş, oluş, hareket bildirir.
"Ahmet Haşim, şiirlerinde akşamı anlatır." -> (Anlatır: Yüklem)
- Özne: İşi yapan kişidir. Yükleme "Kim?" veya "Ne?" diye sorarak buluruz.
"Yağmur yavaşça yağıyor." -> (Yağan ne? Yağmur: Özne)
B. Yardımcı Ögeler (Detaycılar)
- Nesne: Öznenin yaptığı işten etkilenen varlıktır. "Neyi, Kimi?" (Belirtili), "Ne?" (Belirtisiz).
"Çocuk kitabı okudu." (Neyi? Kitabı -> Belirtili Nesne)
- Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yönelme (-e), bulunma (-de) veya çıkma (-den) bildirir.
"Sana okuldan geliyorum." (Nereden? Okuldan)
- Zarf Tümleci: Zaman, durum, miktar bildirir. "Ne zaman, nasıl, ne kadar?" sorularına cevap verir.
"Dün gece çok çalıştım." (Ne kadar? Çok)
2. Cümle Çeşitleri: Hangi Kalıp?
Burası öğrencilerin en çok karıştırdığı yer. "Yapısına göre" dendiğinde "Basit mi Birleşik mi?" diye bakacağız. "Yüklemin yerine göre" dendiğinde "Kurallı mı Devrik mi?" diye bakacağız.
A. Yapısına Göre Cümleler
- Basit Cümle: Tek yargı, tek yüklem. Yan cümlecik (fiilimsi) yok.
"Bugün hava çok güzel."
- Birleşik Cümle: İçinde fiilimsi (girişik birleşik) veya "ki" bağlacı olan cümledir.
"Gelen gideni aratır." (Gelen: Fiilimsi -> Yan cümle)
- Sıralı Cümle: Virgülle ayrılmış birden fazla cümle.
"At ölür, meydan kalır." (İki ayrı cümle var).
B. Yüklemin Türüne Göre
- Fiil Cümlesi: Yüklem çekimli bir fiildir. (Geldim, gördüm, yendim).
- İsim Cümlesi: Yüklem isimdir veya isim soylu sözcüktür (ek-fiil alarak yüklem olur).
"En sevdiğim mevsim sonbahardır." (Sonbahar isimdir).
Özetle
Sentaks, kelimelerin birbiriyle olan ilişkisidir. Cümlenin ögelerini bulurken YÖN (Yüklem, Özne, Nesne) kuralını unutmayın. Önce yüklem, sonra özne, sonra diğerleri. Bol soru çözerek bu matematiği oturtursunuz. Başarılar!